X
تبلیغات
رایتل
تاریخ : پنج‌شنبه 5 دی 1392 | 14:07 | نویسنده : Ali
ضرورت فهم حقوقی از تعهدات هسته‌ای
سخنگوی سازمان انرژی اتمی در رابطه با ورود بازرسان آژانس به کارخانه تولید آب سنگین اراک، گفته که «این اقدامات بر اساس تقاضای "بازدید و دسترسی مدیریت‌شده" از سوی آژانس استوار بوده‌اند و جمهوری اسلامی ایران نیز با آن موافقت کرده است.» اما پیداست که منظور آژانس از «دسترسی مدیریت شده» نه بازدید بلکه بازرسی بین المللی است که این موضوع را عراقچی نیز تأیید کرده است.
مشرق - در ادبیات حقوق هسته‌ای، «بازدید» یا visit اقدامی بسیار محدود و صرفاً ناظر بر بررسی‌های مشاهده‌ای و دیداری است که در خلال آن، حق هیچ‌گونه نمونه‌برداری، بررسی مدارک و اسناد، اخذ اظهارنظر و انجام پرسش و پاسخ، عکس‌برداری، مصاحبه، حسابرسی مواد، یادداشت‌برداری از صورت‌جلسات و گزارش‌های کاری تأسیسات، چک و کنترل محدوده و مکان‌یابی، نصب تجهیزات پایش و نظایر آن وجود ندارد. این گونه اقدامات، به عنوان «بازرسی» یا inspection محسوب می‌شوند که استحقاق بلکه مسؤولیت انجام طیف وسیعی از فعالیت‌ها را برای بازرسان بین المللی مورد تأکید و تأیید قرار می‌دهند.

تأسیسات آب‌سنگین اراک

نظام راستی‌آزمایی یا verification، تنها یکی از مصادیق و جلوه‌های بازرسی به صورت در محل یا on-site و خارج از محل off-site است که در برخی از محورها و مکان‌ها، با دسترسی‌های محدود انجام می‌پذیرد. این فعالیت‌ها، بر اساس اطلاعات اولیه ای استوارند که دولت میزبان بر اساس مبانی حقوقی یا الزامات دو یا چندجانبه، به سازمان بین المللی مربوط ارائه نموده و سازمان نیز تنها فعالیت خود را بر ارزیابی اطلاعات مذکور و ارزیابی صحت و سقم آنها متمرکز می نماید. از این روست که این گونه فعالیت‌های بازرسی را در ادبیات تخصصی بین‌المللی، «بازرسی و تأیید» نام گذاشته‌اند.

دسترسی هدایت‌شده یا مدیریت‌شده یا Managed access، تنها در مقابل بازرسی (و نه بازدید) قرار دارد و در واقع، مؤید مجموعه‌ای اختیارات در مقابل طیف وسیع فعالیت‌های بازرسی است که به دولت میزبان اجازه می دهد تا ضمن احترام به حقوق و مسؤولیت‌های بازرسان بین المللی، مکان‌ها و اسناد و مدارک غیرمرتبط با حوزه کاری آنها را از شمول هرگونه تجسس و بررسی تیم های بازرسی خارج نمایند یا با اعمال برخی تدابیر نظیر موردی و اتفاقی‌کردن محل‌های بازرسی، دامنه فعالیت های آنها را محدود به مواردی گزیده بنمایند. بنابراین، مدیریت دسترسی های بازرسان بین‌المللی توسط دولت میزبان، حقی بین‌المللی بر گرفته از حقوق حاکمه است که موجب ایجاد توازن میان حقوق دولت میزبان از یک سو و تعهدات دولت مذکور که موجد حقوق و مسؤولیت بین‌المللی برای سازمان‌های تخصصی بین‌المللی شده‌اند از سوی دیگر، می‌گردد.

حق دسترسی هدایت‌شده، که محدودکننده دامنه مداخله‌‌گری‌های ناشی از مسؤولیت بازرسان بین‌المللی است، در معاهدات بین‌المللی متعدد مرتبط با بازرسی‌های خلع سلاح و عدم گسترش مورد تصریح قرار گرفته است.

سخنگوی سازمان انرژی اتمی چندی پیش بدون تفکیک این دو مفهوم و در گفت‌وگو با ایرنا گفته بود: "بعد از سفر یوکیا آمانو، دبیرکل آژانس به تهران و دیدار با دکتر صالحی رئیس سازمان انرژی اتمی، موضوع «بازدید و دسترسی مدیریت‌شده» از سوی آنها مطرح شد که ما نیز به درخواست آنها پاسخ مثبت دادیم."

البته که مقصود آژانس، صرفاً محدود کردن فعالیت‌های آژانس به «بازدید» از کارخانه تولید آب سنگین نبوده است و از این رو، اگر مقصود ایران تنها "بازدید" بوده باشد، در این زمینه "دسترسی هدایت‌شده" اساساً موضوعیت نداشته است. به تعبیر دیگر، تعیین زمان بندی‌ها و نحوه بازدید از کارخانه مذکور، از جمله حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران است و محدودیت‌های مرتبط با این بازدیدها امری عرفی و شناخته شده بوده و نیازمند قالب‌های خاص و استثنائی نظیر دسترسی هدایت شده نبوده است. پس پیداست که تقاضای آژانس حتی آمادگی برای پذیرش دسترسی‌های مدیریت‌شده، از نوع بازرسی است هرچند در مرحله نخست، همه اقدامات آژانس بر اساس استاندارد یک بازرسی بین المللی به عمل نیامده باشد.

اما سخنان عراقچی، توجیه‌های سخنگوی سازمان انرژی اتمی را به کلی رد کرد. وی ضمن تأیید «بازرسی» آژانس از کارخانه تولید آب سنگین اراک، اظهار داشت: "سفر بازرسان آژانس به ایران و «بازرسی» از کارخانه آب سنگین اراک در این چارچوب (توافقنامه تهران) انجام شد و این موضوع مسیری جداگانه است."

از این رو، درخواست بازرسان آژانس در زمینه کارخانه تولید آب سنگین اراک، هر چه که بوده باشد، وقتی با «دسترسی هدایت‌شده» ترکیب می‌شود، منظور از نوع بازدیدهای صرف نیست و این نکته باید در ادبیات کارگزاران حوزه انرژی اتمی گنجانده شود که این مفهوم در مورد بازدید معنایی ندارد. به واقع، لازمه کنش فعال در قبال فعالیت‌های آژانس و صیانت واقعی از حقوق اساسی کشور در این عرصه، اشراف بر ادبیات راهبردی حوزه انرژی اتمی و ادبیات تخصصی حقوقی و فنی در نظام عدم گسترش و تضمین انرژی هسته ای صلح‌آمیز است و خلاصه اینکه در برابر درخواست‌های آژانس برای «بازرسی»، باید با نهایت دقت و وسواس برخورد کرد و مسأله را فراتر از یک بازدید صرف درک نمود.


*نادر ساعد - استادیار حقوق بین الملل

 



  • آسمان
  • خوانندگان و بازیگران
  • free counters